All Posts in Category: Essays on architecture

Rotterdam als Architekturlabor Europas

Vor kurzem wurde die Van Nelle Fabrik aus den 1930er Jahren als eines der ersten Industriedenkmäler der Niederlande der Liste des UNESCO-Welterbes hinzugefügt. Laut UNESCO-Experten ist das Gebäude “… für die ganze Welt unersetzlich und von außergewöhnlicher Bedeutung.” Nicht nur die Verwendung neuer Materialien, sondern auch die Bauweise sowie die helle und offene Arbeitsatmosphäre gelten bis heute als vorbildlich. Das UNESCO Urteil bestätigt einmal mehr die Bedeutung Rotterdams als Hauptstadt der Moderne. Denn die Industrie- und Handelsmetropole am Rhein-Maas-Delta beweist sich bis heute als Entwicklungslabor innovativer Architektur.  
“Licht, Luft und Raum” war das Konzept von Kees van der Leeuw, dem damaligen Direktor bei Van Nelle, um eine moderne und menschliche Arbeitswelt zu erschaffen. Die zwischen 1925 und 1931 nach Plänen von Jan Brinkman und Leen van der Vlugt errichtete Fabrik gilt mit ihrer Vorhangfassade aus Glas und Stahl, ihrer Offenheit und den charakteristischen Pilzstützen als Meilenstein der Moderne. Bis in die 1990er Jahre wurde hier Kaffee, Tee und Tabak produziert. Bald nach der Schließung ging die ehemalige Fabrik in den Besitz von mehr als 400 Einzelinvestoren über, die als Kooperative das Umnutzungskonzept “Van Nelle Ontwerpfabriek” entwickelten und die Umsetzung unter der Leitung des auf dem Gelände ansässigen Architekten Wessel de Jonge beauftragten. Die transparente Ausstrahlung der Van Nelle Fabrik ist auch nach den Eingriffen für die Umnutzung erhalten geblieben. So wurde etwa in der verglasten Kanzel über dem Fabrikgebäude eine Cafeteria untergebracht, die einen Rundumblick über das Gelände bietet. Heute beherbergt der Gebäudekomplex viele unterschiedliche Unternehmen und hat sich mit diversen Veranstaltungen zu einem lebendigen Zentrum  der Kreativwirtschaft entwickelt. Während anderswo eine Fabrikschließung Lähmung und Depression ausgelöst hätte, hatte sich Van Nelle in Rotterdam als Ontwerpfabriek neu erfunden. Das ist symptomatisch für die ganze Stadt, die es in den letzten 80 Jahren immer wieder geschafft hat, als relevantes Labor für Architektur und Stadtplanung zu gelten. 
Programmatischer Neuanfang 
War die Van Nelle Fabrik vor dem Krieg ein erster Schritt, machte die völlige Zerstörung der Stadt im Mai 1940 einen beherzten Neuanfang notwendig. Die Rotterdamer hatten ihre Stadt ehedem eher für hässlich gehalten und es fehlte ein Bezug zu ihrer Morphologie. Schon vier Tage nach der Bombardierung  wurde der angesehene Stadtplaner Ir. Willem Gerrit Witteveen mit der Entwicklung eines „Wiederaufbauplans“ beauftragt, allerdings nicht mit dem Wunsch einer Rekonstruktion der alten Struktur, sondern um etwas Neues zu schaffen. In der Bevölkerung gab es breite Unterstützung für dieses Experiment. Und das Neue war – daran bestand kein Zweifel: der Modernismus. So wie in vielen sowjetischen Städten gab es eine rationale Planung mit einer klaren Trennung von Wohnen und Arbeiten, der Verkehrsinfrastruktur und den Erholungsgebieten. 
Hafenwachstum und die Siebziger Jahre
Darüber hinaus erlebte Rotterdam ein starkes Wirtschaftswachstum. Der Hafen war fünfzig Jahre lang der größte der Welt und ist noch heute der größte außerhalb Asiens. Durch das rasante städtische Wachstum und die Entwicklung des Hafengeländes ergaben sich immer wieder große stadtplanerische Herausforderungen. Die Aufgaben waren gewaltig und die Vorgaben ließen viele Freiheiten zu. „Think Big“ lautete das Motto. Der stetige Wandel war die einzige Konstante für die Stadt, für ihre Bürger, ihre Unternehmen und ihre Beamten. Die Stadt hat ihre Identität nicht auf historische Artefakte aufgebaut, sondern sie mit Architektur und Planung als wichtige Bausteine neu gestaltet. Ein Beispiel dafür sind die Kubushäuser von Piet Blom aus den 1970er Jahren. Der Architekt wurde beauftragt eine lärmende Verkehrsader auf ungewöhnliche Weise zu überbrücken. Blom sah die Häuser als Bäume – mit einem „Stamm“ zur vertikalen Erschließung und der Wohneinheit als „Baumkrone“. 
Vorläufiger Höhepunkt um die Jahrtausendwende
Rund um die Jahrtausendwendewende avancierte Rotterdam auch international zum Anziehungspunkt für Architekten. Viele der ansässigen Architekturbüros wie das Office of Metropolitan Architecture (OMA) oder auch MVRDV, West 8, Neutelings Riedijk Architects und KCAP Architects&Planners hatten internationales Ansehen erworben. Das Architektur Institut ‚NAi’ gehörte zu den größten der Welt und die  in Rotterdam realisierten Projekte waren beeindruckend: sei es die Kunsthalle, die Erasmus-Brücke, der ‚Kopf von Zuid’ – ein völlig neugestaltetes ehemaliges Hafenufer mit Wohnen, Gastronomie und kulturelle Instituten – oder das „DWl-Terrein“, ein zu Wohnraum transformiertes ehemaliges Wassergewinnungsgebiet. Die Architektur-Biennale, die Maaskant Preise, spezialisierte Architekturführungen (ArchiGuides), ein lokales Architekturzentrum und spezielle Fördermittel für Forschung und Entwicklung bildeten ein vitales Netzwerk rund um die Architektur. Vor diesem Hintergrund entstanden neue Architekturbüros, oft durch „Berufs-Immigranten“ wie das Atelier Kempe Thill (D), Casanova + Hernandez architects (ESP) oder Artgineering (D/B). Es war etwas Außergewöhnliches im Gange: Kreativität und Liebe für die gebaute Umwelt konnten sich hier wie kaum an einem anderen Ort entfalten.
Die lokale Politik  war einer der Treiber für die  Entwicklung von Rotterdam. In vielen der markanten architektonischen und städtebaulichen Projekte spiegeln sich Mut und Vertrauen. Ein typisches Beispiel dafür ist die „Erasmus-Brücke“, die das Zentrum von Rotterdam mit „Kop van Zuid“ verbindet. In der Planungsphase Anfang der neunziger Jahre war die Entscheidung für eine „normale“ Brücke gefallen. Dennoch gelang es Prof. Ir. Riek Bakker, damals Leiterin der Stadtentwicklung, Ben van Berkel von UNStudio zu beauftragen, eine modernere, expressivere Brücke zu entwickeln. Das Ergebnis hat Geschichte geschrieben:  Die Brücke wurde zum ästhetischen, innovativen Wahrzeichen und mitten im Fluss zum Symbol einer progressiven Stadt  Die Bevölkerung liebte diese Brücke von Anfang an und gab ihr dank der 139 Meter hohen, geknickten Stahlpylone, sofort einen Spitznamen: der Schwan. 
Finanzkrise 2007
Aber die Hochkonjunktur war fast über Nacht vorbei. Die globale Finanz- und Wirtschaftskrise traf die Stadt schwer. Plötzlich gab es kaum noch Bedarf an neuen Wohnungen und fast alle Gewerbeimmobilien verloren an Wert. Die Zeit des freien Entwickelns war vorüber. Das politische und kulturelle Klima kühlte sich ab und experimentelle Entwürfe landeten in der Schublade. 
Doch als jeder schon dachte, dies sei der Untergang der Architekturszene, war die Stadt in der Lage, sich abermals neu zu erfinden. Die bedeutenden Architekturbüros arbeiteten mittlerweile in der ganzen Welt. Und eine neue, jüngere Generation von Architekten und Designern wie ZUS (Zones Urbaines Sensibles) oder Superuse Studios traten an mit neuen, beteiligungsorientierten Bottom-up-Ansätzen und anderen, nachhaltigen Entwurfsstrategien. Sie nutzten mitunter Crowdfunding und andere Wege, mit der Politik und der Öffentlichkeit zu kommunizieren. So kam das Projekt „Luftbrücke“ von ZUS (ein Holzbrücke zwischen Kulturgebäude ‚Schieblok’ und Bahnhof) mit Unterstützung der Bevölkerung zustande. Die Namen von hunderten privaten und geschäftlichen Sponsoren sind in der ersten Crowdfunding-Brücke Rotterdams eingraviert. 
In der Folge wurden in den letzten Jahren eine große Zahl weiterer innovativer Projekte realisiert; so beispielsweise die Markthalle von MVRDV und das Bürogebäude DeRotterdam von OMA. Damit konnte sich die Stadt einmal mehr eindrucksvoll als eine der Hauptstädte der Weltarchitektur behaupten. Was damals mit der Van Nelle Fabrik begonnen hatte, ist auf dem besten Weg zu einer unendlichen Geschichte zu werden.
Der Autor:
Lucas Verweij war Direktor der „Rotterdam Academy for Architecture and Urban Design“ und lebt heute in Berlin, wo er über Architektur und Design schreibt. Er war Gastprofessor an verschiedenen Berliner Kunsthochschulen. Er unterrichtet jetzt in Poznan, Polen 

Design and Innovation

Design is strangled by innovation. Some people (including my wife) say “If there is no innovation to a design, it isn’t design, its craft or folk art. Innovation is thereby not a progressive act for a designer; it is in the nature of design. Since we are neither folk-artists nor craftsmen, we are driven to innovate,”

I do not agree, and argue with my wife about it frequently. I think designers are much too focused on the innovative. Innovation has been the collective obsession of the design world throughout the last century. I think we should let go of this obsession in order to make more objects of quality. Because quality does not necessarily equal innovation.

I think the role of designers in the innovative process is over-estimated. If we look closely at a lot of innovative design, the innovation is not the work of the designer.

Innovation can emerge at different stages of the design process. For example it can be part of the assignment. If that is the case the designer is often held responsible for the innovation, whereas actually the commissioner has called for it and thereby caused it to be a design factor. This was the case with both Nespresso and the Ipad. It was primarily the brief, released by the commissioner, that led to these extraordinary and innovative products.

Who did the innovativion: the designer or the commissioner.

Closely linked is the type of innovation that arises from the function of a product. The product is then able to do something that could not be done before. Skype is one example. We can not say it is brilliantly designed, but its functionality is brilliant. The same is true for car navigators or twitter. Any designer would have made these products into an innovative product because the functionality called for it, and hence the design brief must have as well. We tend to honor the designers in all these examples, whereas I believe the commissioners have done their part to make these designs innovative.

Production method and techniques

vermeer-2

New technology enhances design innovation

When a new technique or production-method comes along a whole field opens up, look at lighting design. Because of the prohibition of the light bulb we have been converting to LED lighting, which can lead to completely different shapes and typologies. Due to this conversion, there has been one innovation after another. Dieter Rams showed the new producing techniques among the Braun products. Eames demonstrated what we could do with laminating. Le Corbusier and Tadao Ando showcased different ways of using concrete. Using the new possibilities in a creative and useful way, this is the core of innovative design work.

Over-focused
I believe innovation is the collective obsession of the design world: designers focus too much on it. Imagine what would happen if-only for one year-the whole design world stopped trying to innovate? What if we paused the innovation? A lot of good products would be made in that year, because if we didn’t put energy into trying to make the new. We might put energy into trying to make the good. Quality does not necessarily require innovation.

In architecture the turn-around is already visible. The renovation and restoration departments of universities grow bigger everyday. There is more work in these fields than in new developments. It requires a different attitude towards designing (because the product already exists). The stars of innovative architecture are not the stars of restorational architecture. More ‘new stars’ are emerging outside the innovative field. In product design there is not yet truly an equivalent yet, but the underlying development is the same.

Less innovative design can rock!

Moneyshot

Tijdschriften, boeken en beurzen zijn al lang niet meer de dominante media om in gezien te worden. Het internet heeft die rol volledig over genomen. Iedereen kan er zichtbaarheid genereren, en doet dat ook. Hoeveel nieuwsbrieven van collega’s krijgt u?

Op het internet wordt zichtbaarheid teruggebracht in twee dimensies. We maken ontwerpen op hun visuele, tweedimensionale zichtbaarheid. De zichtbaarheidskwaliteit loopt in ons hoofd mee. Een project moet goed uit te leggen zijn aan een breed publiek, niet alleen aan de opdrachtgever. Concepten moeten tot begrijpelijke schema’s of striptekeningen gereduceerd, zoals de visuele 1 + 1 = 2 analogieën. Het schetsontwerp moet sexy ogen en de foto’s van het opgeleverde werk moeten er hoopvol uitzien.

Wie seniorenwoningen maakt die uitblinken in effectieve plattegronden, goede bereikbaarheid, toepassing van aardwarmte, of brede participatie in het ontwerp heeft het moeilijk. Die waarden zijn niet in beeld te vatten. Maar wie seniorenwoningen maakt in een ongebruikelijk materiaal, een ongebruikelijk constructie of met een bijzondere zichtas, is vel beter af: het is vast te leggen in een moneyshot.

Moneyshot staat nog niet in de woordenboeken als architectuurterm, maar dat is een kwestie van tijd. Het wordt al door iedereen gebruikt. De term komt uit de filmindustrie en staat voor dat ene shot dat buitengewoon veel moeite of geld kost, maar waarvan verwacht wordt dat het volgend werk en aandacht op gaat leveren.

Voor het moneyshot stuurt een architect of stedenbouwkundige zijn eigen fotograaf op pad. Zijn beelden worden digitaal de wereld in geschoten. De pers heeft niet meer de budgeten om projecten zelf te fotograferen. Beeldmateriaal bij publicaties wordt aangeleverd door de ontwerpers en initiators. Het beeld regisseren is daarmee onderdeel geworden van het werk van de ontwerper. Net zoals de (pers)teksten trouwens. De regie van het ontwerp gaat  dus tot en met haar beeldvorming.
Architectuurfotografen werken niet bij somber weer waardoor het nooit regent in onze vaktijdschriften. Bovendien klikken de camera’s vlak na oplevering maar voor de verhuizing dus zien we nooit gebruikssporen, vochtplekken, verzakkingen, dode beplanting en volgroeide bomen. We zien geen Ikea vasen, lelijke, ongestreken dekbedovertrekken en kapotte ruiten. Het moneyshot toont sowieso zelden gebruikers. Zelfs in woonhuizen zien we geen bewoners. Op kinderkamers is het spik en span, en als er al een kind te zien is, dan is het een gestylede, welhaast levenloze variant. Op artist impressions en collages zijn altijd vrolijke skaters te zien, knappe jonge vrouwen en een enkele bejaarde, liefst met een stok. Ze staan nooit in groepen bij elkaar maar in kleine plukjes en relatief veel alleen.

Het is verleidelijk om over deze ontwikkeling gewetensvol te zijn: ‘laat u niet om de tuin leiden door de plaatjesmakers van deze wereld’. Blijf ruimtelijke kwaliteit ruimtelijk beoordelen. Ja, er treedt een vervlakking op is onze waardering van kwaliteit: schermkwaliteit verdringt echte kwaliteit.
Maar er zitten meer kanten aan de zaak. Het moneyshot dwingt tot beeldend samenvatten, de essentie van een project in een beeld te vatten. Door de overload van beelden reduceren we een gebouw in onze hersenen tot één beeld. Vak beoefenaars moeten zich aanpassen aan een veranderende tijd en reductie van beeld hoort daar bij.

En was het vroeger niet net zo? Hoeveel beelden staan op mijn netvlies van Oscar Niemeijer’s Brazilia? Eigenlijk ook alleen zijn Moneyshots avant la lettre. Dat zelfde geld voor de Kathedraal van Rochamps en het Rietveld huis. Beeldcultuur reduceert al veel langer dan het internet bestaat. De representatie van ons vak is al veel lang ook tweedimensionaal.

Bovendien bieden de gedemocratiseerde nieuwe media gelijkwaardige kansen aan iedereen om zijn project te tonen. Ik zie regelmatg fantastische projecten van volgslagen onbekende ontwerpers. Zoals onlangs een demonstatie hoe je gloeilampen in sloppenwijk-woningen  vervangen kunnen worden door een gebruikte colafles in het dak te monteren. Zonder social media zou het project niet bekent zijn geworden.

Het zelfde geld voor de Stop motion graffiti projecten, waarbij straatschilderwwerk dag voor dag gefilmd wordt. Het bestaat dankzij de nieuwe media. Er het leidt tot inspirerende collectieven zoals blublu.org.  Het leidt ook tot nieuw engagement dat aangezwengeld wordt door social media.
Moneyshots zijn de bakkbiljetten in de economie van de aandacht. Voor een deel zijn ze te koop, voor een deel ook niet. Dat maakt ze interessant.

Deze column is gepubliceerd in het tijdschrift Stedenbouw & Ruimtelijke Ordening (tijdschrift van het Nirov): klik hier

Nederland heeft geen hoofdstad

Toen mij in de 4e klas de Hoofdstad uitgelegd werd, wilde ik er wonen. Ik zag de naam ervan op een landkaart in vette kapitalen en onderstreept geschreven werd. AMSTERDAM. De plaatsaanduiding was een ster in plaats van een kleine zwarte cirkel. Ik wist meteen: daar moet ik bij zijn. Als het leven er niet beter zou zijn, dan was het er in zeker betekenisvoller. Ik woonde toen slechts in een open zwart puntje. 


Ik deelde de obsessie met mijn vader, want of ik nou in Roermond, Utrecht of Rotterdam woonde, hij nam me regelmatig mee naar de hoofdstad. ‘Daar gebeurt het allemaal’, zei hij zonder twijfel. Op de hoofdstadtrips belandden we in het Stedelijk Museum, de Rosse buurt of het Olympisch Stadion. We aten in Surinaamse restaurants en dronken in ‘Koekebier’ met mannen die over Mokum spraken. Allemaal dingen die je in Roermond niet had. Misschien is het zijn liefde die er voor zorgde dat mijn broer er al een kwart eeuw woont. Ik sleet er uiteindelijk maar een paar jaar als bewoner en forens. Nu ben ik een andere hoofdstad aangekomen: Berlijn. Maar in mijn hoofdstadromantiek is iets geknakt: Noch Berlijn noch Amsterdam zijn eigenlijk echte hoofdsteden. 

Nederland
Het grootste defect van de hoofdstad is dat de regering er niet zetelt. De uitgeplaatste regering is een rariteit die verder alleen in Bolivia en Maleisië  voorkomt. Op sommige kaarten van Nederland zijn dan ook twee hoofdsteden getekend: Den Haag én Amsterdam. Maar er knaagt meer: de stad is ook geen provinciehoofdstad en heeft dus geen enkele bovenlokale macht aan boord. Men kan er nauwelijks iets bestemmen dat voorbij de gemeentegrenzen gaat.

Er zijn in Amsterdam talrijke consulaten maar geen ambassades. Met alle respect, maar consulaten zitten tegenwoordig ook in Zwolle en in mijn geboortedorp St-Michielsgestel. Het is nou eenmaal praktisch als Roemeense aspergestekers niet helemaal naar den haag hoeven. En dus kunnen ze sinds kort ook in St. Michielsgestel terecht. Ook de houding van het koningshuis ten opzichte van de hoofdstad is halfslachtig. Beatrix ontvangt regelmatig gasten in haar Paleis op de Dam en de staatsbezoeken worden er voor een belangrijk deel afgewikkeld. En ook al trouwde zoonlief er, de familie woont er niet. Het lijkt erop alsof de van Oranjes Amsterdam ‘leuk’ vinden (zoals veel mensen) maar ze committeren zich niet aan de hoofdstad. Dat deed Juliana al niet, en dat gaat Willem de Vierde ook niet doen. “Geen lekkere stad om met een gezinnetje te leven”, zie je hem denken.

Daarnaast heeft Amsterdam geen internationale politieke organisaties in huis, zoals Europol, Strafhof, NAVO. Het heeft noch een diplomatiek, noch een ambtelijk apparaat, noch een hofhouding, noch een grote mediasector. Op de spoorkaart is Amsterdam niet belangrijker hoofdstad Utrecht en economisch is het maar de vraag of er inmiddels meer verdiend wordt dan in de havenstad Rotterdam. Kortom een gemankeerde, vooral culturele hoofdstad.

Als ik nu door Berlijn fiets zie ik soms de smakelijke details van een hoofdstad: grote, donkere BMW’s, op diplomatiek kenteken die, onder politiebewaking, te hard rijden. Onverklaarbare, tijdelijke wegversperringen met gewapende politie of douane personeel in speciale kleding. Demonstraties van protestbewegingen waarvan je het bestaan niet wist. In een echte hoofdstad voel je een politiek belang dat de regio ver overstijgt. In Pankow wordt verbouwd aan de ambassade van Kazachstan, die er al zat ten tijde van de DDR. Er is een Lidl om de hoek. 

Duitsland
Door het halfslachtige besluit (met 51% meerderheid) om Berlijn hoofdstad te maken en vijf ministeries in Bonn te achter te laten is pijnlijk gebleken dat een stad naar hoofdstad moet groeien. De politiek kan het wel aanwijzen, maar hoofdstadvorming kost decennia. In de speculatiegolf na de Hauptstadtwahl zijn miljarden euro’s verdampt. Er gebeurde eigenlijk helemaal niets, terwijl iedereen dacht dat stad zou gaan gieren. Maar na 20 jaar groeit Berlijn gestaag in zijn hoofdstadrol. In het najaar wordt er weer een ministerie verhuisd. Weer tienduizenden ambtenaren erbij, weer een wijk (Chaussestrasse) op z’n kop. Ook komen er steeds meer lobbyclubs naar de stad. En de betekenis van de stad neemt toe met elke lobbyclub, elke galerie, elk ministerie en elke groot sportevenement. In München en Düsseldorf is het telkens weer een onderwerp op kunstborrels: de leegloop richting Berlijn.

Als Frankrijk, Albanië of Belarus het songfestival wint, weten we zeker van waaruit het jaar daarna opgestraald zal worden. Vanuit hun onomstotelijke hoofdsteden Parijs, Tirana en Minsk. De trotse symbolen van de Natie. Maar als hetzelfde Nederland of Duitsland overkomt, blijft het gissen. De laatste keer dat het gebeurde werden het in elk geval niet hun ‘hoofdsteden’. Ik vrees dat ik nog steeds nooit in een stad heb gewoond die terecht onderstreept is en in kapitalen geschreven is Misschien moet ik terug naar ST.MICHIELSGESTEL

Entertainment 2.0: de Kastanienallee in Berlijn

Ik woon sinds drie jaar in de Kastanienallee, Prenzlauerberg, Berlijn. Door de straat gaan trams, autoverkeer en het is de meest befietste straat van de stad. Op het gedeelde baanvak wordt ook geparkeerd. Op acht meter brede trottoirs staan kastanjebomen (verklaring voor de straatnaam). En toch is er niet voldoende ruimte: de toeristenstroom maakt het moeilijk je als buurtbewoner de straat toe te eigenen. Daarom gaan we dus binnenkort verhuizen.

De Kastanienallee heeft nichetoerisme: voorgesorteerd publiek, dat er door internetadviezen gekomen is. De modale bezoeker is een 35-jarige, modebewuste vrouw uit een welvarend westers land. Ze is niet rijk. Ze is met drie vriendinnen of haar vriend op stap. Ze is eigenzinnig in haar modieuze keuzes. Ze draagt geen kleding uit de grote standaardwinkels.

Daardoor zie ik veel korte pony’s, korte broeken en korte jurken over leggings, hoedjes, laarzen en broeken met nauwsluitende pijpen. Weinig spijkerbroeken, weinig merkkleding en weinig pakken. Het is een modieuze parade. De bijnaam van de straat is: Casting-allee. Het zicht op paraderende, opperbest en vooral hip geklede meiden doet denken aan een acteurscasting voor een film.

Reisgidsen
Wonen in de Kastanienallee heeft me veel geleerd over nichetoerisme en het nieuwe entertainment. De straat is beroemd en staat daarom in elke reisgids vermeld.

Zomaar een verhaal van een ‘onlineverklikker’: ‘If you’re bored with more conventional clothing brands, on Kastanienallee you can find some unique pieces of clothing with a reasonable price. This place is a must.’

De straat wordt dus aangeprezen om het ontbreken van ‘grote merken’ en inderdaad is de schaal van de middenstand klein. Er zijn verschillende winkeltjes op een paar vierkante meter met de meest uitlopende, vaak trendy hebbedingen. Daarnaast zijn er twee kraakpanden, waarvan er één in koeienletters op de gevel heeft staan: ‘Totalismus tötet, zerstört & normiert’. Op het antikapitalistische terrein worden cursussen gegeven in jongleren, dansen, mediteren en er is een kleine cultbioscoop.

Toeristische attractie
De straat heeft haar wortels in de kraakscene en de kleinschalige bedrijvigheid, maar is inmiddels een toeristische attractie geworden. Dat leidde tot opmerkelijke nieuwe allianties bij recent protest tegen de ombouw van de straat. De politiek wil een vrijliggend fietspad realiseren en daarvoor moeten de stoepen smaller. Winkeliers, horeca en omwonenden zijn daar op tegen. De horeca-uitbaters hebben daarom gebroederlijk met de krakers en professionele protestanten (uit Kreuzberg) wekenlang elke zaterdag ‘gedemonstreerd’ in de straat.

Een demonstratie in de Kastanienallee lijkt echter op een straatfeest. Verkeer wordt lamgelegd, er is een podium, er spelen bandjes (of goedkoper: spontane karaoke). Er is drankverkoop op volle terrassen en falafelverkopers draaien overuren.

Ook is er politie op de been, hun blauwe busjes met gepantserd glas staan al klaar voor de onruststokers. Want het moet natuurlijk wel een echte demonstratie zijn en blijven. De geschiedenis heeft immers geleerd dat het in Berlijn altijd uit de hand kán lopen.

Entertainmentstad
Inmiddels is protest, actie en verzet een wezenlijk onderdeel geworden van de entertainmentstad. Echt buurtengagement, met mensen die de straat opgaan, zich roeren en zich verzetten, is ook aantrekkelijk voor bezoekers. Of het nou een buurtbarbecue of een massademonstratie is, toeristen, middenstand én bewoners vinden het leuk. Niet alleen hier.

Iedereen was dan ook tevreden met de handtekeningenactie op de ‘Tag des Zorns’ (dag van de woede). De Tagesspiegel schreef echter fijntjes op: ‘Statt Zorn soll es nun vor allem Konzerte geben.’ De krant heeft in de gaten dat we hier op de grens van buurtfeest en actie zitten.

Voorganger van onze actie is trouwens de eigenaresse van het hippe café Schwarz Sauer. Het tijdschrift Prinz schrijft over haar bar: ‘Überprüfe den eigenen Style im Schwarz Sauer, denn im Szenetreffpunkt gibt es nur ein Mantra: Sehen und Gesehen werden.’

Is het toeval dat de puik geklede uitbaatster van dé coolste kroeg uit hip Prenzlauerberg de voorvrouw is van een ‘politieke actiegroep’? Nee, politiek verzet en activisme zijn inmiddels versmolten met entertainment; het is weer cool.

Ouderwets
Daarom zijn de oude concepten voor entertainmentgebieden zoals het terrein rondom de Arena in Amsterdam-Zuidoost (en hier O2-World) verouderd. Het zijn brave, voorgeprogrammeerde en gescripte vormen van entertainment, zonder echte betrokkenheid.

Met grote merken, flagshipstores en merken in hun nadagen op smooth functionerende podia. Led Zeppelin in de Heineken Music Hall: alles precies fout. Als maaltijd is er keus uit Burger King en steak bij Friday’s, terwijl de voetbalploeg (een bij elkaar gekochte boel) tegen een andere bij elkaar gekochte boel speelt. Dat was de entertainmentstad van de jaren negentig.

Entertainment impliceert uiteindelijk betrokkenheid, engagement. In welke vorm dan ook: de Kastanienallee heeft me daarvan een voorbode laten zien.

Pleidooi voor traagheid

Het zal met mijn leeftijd te maken hebben maar ik houd steeds meer van traagheid. Traagheid is voor mij gaan leven na mijn emigratie. In Duitsland zijn veel processen namelijk trager dan Nederland.

Organisaties worden hier minder snel gereorganiseerd, waardoor instituties langer blijven zoals ze altijd waren. Zo heb je hier nog een ziekenfonds, gaan kinderen met 6 naar school en is zwembad- en schoolpersoneel ambtenaar.

Niet verhuizen
Door minder te veranderen zitten scholen, gemeentelijke diensten en sociale voorzieningen vaker in gebouwen waar ze al vijftig jaar of langer gehuisvest zijn.
Als ik voor een kinderbijslagaanvraag in de rij moet zitten, zit ik meestal niet in een ‘pas ontworpen, nieuwe stijl wachtkamer’, maar in gangen waar al generaties zich ergerden aan de bureaucratie.

De diensters hebben geen nieuw ontworpen, vriendelijkheid uitstralend tenue aan, maar een klof, dat al te lang mee gaat en gebruikssporen draagt. Zo is mijn deelgemeente gehuisvest in een gebouw dat daar een eeuw geleden voor ontworpen werd. (zie foto)

In de organisaties is de situatie net zo: Het  Duitse mediatoezicht geschiedt regionaal via gremia. Ook al is er een internetrevolutie en commerciële televisie, het gebeurt nog net zoals na de oorlog besloten werd. Centrale macht in de media mag nooit meer voorkomen. 

Ik interviewde onlangs een toezichtvoorzitster en vroeg: “Het systeem loopt toch hopeloos achter, u mist allerlei kansen. Moet dat niet heel snel veranderd?” Zij antwoordde heel kalm: “Over sommige veranderingen moet je gewoon veel tijd laten gaan, dat is beter voor het eindresultaat.” 

Opzettelijk traag
Ik was met stomheid geslagen. Ze schaamde zich niet voor traagheid, ze pleitte er zelfs voor. Daarmee deed ze iets dat ik in Nederland nog nooit heb meegemaakt: pleiten voor traagheid en stroperigheid. “Laten we het kalm aan doen, en er wat tijd overheen laten gaan”.


Ook in het genootschap waar ik penningmeester ben, heb ik soms moeite me te beheersen. We beslissen er namelijk volgens het (in Duitsland populaire) Konsensusmodell: alleen als niemand tegen een verandering is, gaat het door. Een veranderingsvoorstel wordt aangepast tot iedereen zich er in kan vinden. Er wordt nooit met alleen een meerderheid besloten. 

Veranderingen hebben daardoor veel draagvlak, maar per saldo betekent het: traagheid. Als je iets radicaals wilt, moet je het in stappen doen, en steeds iedereen meekrijgen. Maar het is juist die traagheid die zekerheid geeft, die routines creëert en die tradities laat ontstaan. Traagheid is spiritueler en meer in lijn met het leven. Traagheid maakt je minder zelfgecentreerd. Traagheid laat een rituele kracht ontstaan.

Ruimtelijke ordening te snel
Waarom schrijf ik dat hier op? Ruimtelijke ordening was ooit een trage discipline, maar zij is te snel geworden. De laatste 20 jaar hebben we ons laten meeslepen in gekkigheid die allerlei snelle jongens verzonnen.

De Vinex is te snel gebouwd en daarom is ze nu gedateerd. Almere is te snel opgepompt en daarom is ze nu lelijk en onaf.  IJburg is te snel ontwikkeld, daarom moest het 20 keer aangepast en valt het nu tegen. Stadshavens is te snel geïnstalleerd en daarom is het nu weer ontmanteld. En dan heb ik het niet over het Weena, de Bijlmermeer, de Zuidas en vele andere vormen van opgewonden stedenbouw.

Een nevenproduct van traagheid in planning is dat tijdens de wachttijd -de tussentijd- een bijzondere conditie ontstaat. Je hebt dan de zekerheid dat er nog een tijdje niets gaat gebeuren. In die tijdsruimte ontstaat Zwischenennutzung, kraken en allerlei vormen van tijdelijk en geïmproviseerd gebruik. Met traagheid komt automatisch improvisatieruimte los. 

Berlijn

Kijk wat er in Berlijn gebeurt in gebieden en panden die door traagheid 20 jaar braak hebben gelegen of leeg stonden. Van tijdelijke kunsthal tot Zwischennutzungs-theaters en van kunstkraakcentra tot kinderopvangplekken. Het vond z’n plek in of op wachtend vastgoed.

Toegegeven: heel soms moet je in dit vak snel handelen, zoals bij de HSL of de vuurwerkramp. De opgave is dan ook anders: je weet wat je te doen staat. Op dat moment is haast geboden, maar meestal is dat niet het geval.

Hoe zou IJburg eruit hebben gezien als het volgens Konsensusmodell ontwikkeld zou zijn? Er zouden misschien minder woningen hebben gestaan. Er zou zeker minder zijn verdiend. Ik laat dat nu buiten beschouwing, maat alle haast in de ruimtelijk ordening werd de laatste decennia gedreven door geld. Het vak Ruimtelijke Ordening moet weer terug naar waar het zijn roots heeft: in traagheid.


Minder hard werken
Ik roep u daarom allen op weer eens wat minder hard te werken, minder te veranderen, minder te initiëren, minder te willen bewegen. Minder te willen verdienen en minder een punt te willen zetten.
Wees traag.

Bookreview: The new tradition: continuity and renewal in Dutch architecture

The new tradition is an overview of what professionals and the public alike term ‘traditionalism’; a century of traditionalist architecture and urban design, with an emphasis on the last fifteen years. The common definition of traditionalism – ‘the conscious reversion to traditions in building as regards form, structure and function’ – offers a succinct description of what this book is about. I can’t summarise its subject any better than with this definition. But the word ‘traditionalism’ is noticeable by its absence. The avoidance of the ‘T-word’ gives the impression that the book deals with a taboo.

Circumventing the notion of traditionalism is not only a linguistic issue. It is a missed opportunity to define traditionalism precisely and to point out the difference with regionalism and critical regionalism. A comparison could have been made with classicism and with ‘new urbanism’.

A fundamental (theoretical) framework is sorely needed to support, deepen and develop traditionalism. That is, of course, the motive for this book, but avoiding the right title make you think that traditionalism as such is somehow tainted, that nobody wants to be associated with it. That, to me, is incorrect. It is high time to name traditionalism in plain language and embrace it if desired. After all, the past teaches us that reappropriating a name (faggots, rednecks, punks) is a good strategy for emancipation.

And traditionalism itself teaches us not to reinvent the wheel all the time but, instead, to benefit from the lessons of history. That is to say that the new tradition is positively ambitious in theoretical terms. The text on the back flap reads: ‘If one puts bourgeois housing at the centre of architectural history, it becomes clear that the radical experiment of modernism was no more than an incident’. Right on target!

The change of perspective in this book transforms the dominant line of thought into a footnote. But because the T-word isn’t used explicitly, this argument isn’t convincingly substantiated.

The 270-page coffee table book (somewhat oversized and certainly not portable) is written by Hans Ibelings and Vincent van Rossem.

The book includes photographs of completed projects and drawings of neighbourhoods and villages, most of them designed by Mulleners + Mulleners, Scala, Molenaar & Van Winden, KOW, Soeters van Eldonk, Krier Kohl, Six Architects and LSW Architecten. Facade drawings, floor plans and sections are omitted entirely. The book seems aimed at a wide audience and not solely for professionals. And that aim has been achieved, because the book is accessible. Ibelings in particular clearly describes what this architecture is about.

The new tradition is expressly a compilation of work by two authors, with an abrupt change from one to the other on page 185. In part one Ibelings describes contemporary architecture practice as he zooms further and further out from the daily housing conditions.

That results in a clear division into chapters: home, neighbourhood, village, city, landscape. It is, in effect, a substantial yet sympathetic essay (c. 6000 words and lavishly illustrated) in which Ibelings argues for a greater understanding of history in the development of new projects.
The political and social tension surrounding the subject becomes clearer when he hints at the book’s aim. On page 89, for example, he writes: ‘Architects […] usually show more interest in the city than in the village.

They are more fascinated by the feverish dynamics of a steadily growing metropolis than by the peaceful continuity of rural settlements.’ And on page 39 we read: ‘In the Netherlands the trend is only to often to reinvent the wheel […] and above all not to draw any lessons from the past’.

The charge gradually becomes explicit: because of modernism, architects have developed an over-fixation on innovation and renewal in the area of typologies and materials. Traditionalists oppose this, advocate a view of profession based more on craft, and search for ‘continuity in architecture’ (hence the book’s title).

Occasionally it becomes obvious what the book is really trying to do, namely to offer a counterweight to the prevailing view of architecture. Oops, is there a customary view of architecture? Most architects don’t think so, but traditionalists think there is. They are of the opinion that modernism is too dominant in both architectural education and practice.

They think there is scant regard for the discipline as a professional craft and skill. They think the architectural discourse is too hermetic and too inaccessible, and is based on too many assumptions. Now and then – not in this book – a comparison is made with politics before Pim Fortuyn. The New Urbanists add that people and human behaviour are not taken as the measure of things in urban design as often as they should be.

This group is stronger abroad than in the Netherlands and has viewed sustainability as of paramount importance for a long time. ‘Giving people many choices for living an urban lifestyle in sustainable, convenient and enjoyable places, while providing the solutions to peak oil, global warming, and climate change.’ But although there is enough ammunition, the author decides not to go on the offensive in this book.

After page 185 Vincent van Rossem takes over with an exhaustive historical essay (‘Timeless’) that spans 25 pages. Van Rossem has an unmistakably academic style of writing and needs no fewer than 49 footnotes, whereas Ibelings needs none. While even non-professionals will understand part one of The new tradition, part two makes for heavy reading, even for insiders.

The large discrepancy in approach between the two authors does not benefit the book. They work alongside each other but not together. A discussion on this theme has not, it would seem, been conducted between the authors. The result is therefore neither a comprehensive argument, nor account, nor study of historical facts, nor picture book. In that sense the publication is tentative, encompassing as it does a little bit of all of those character traits.

True to its title, The new tradition deals exclusively with projects in the Netherlands. The historiography, however, introduces an international perspective. A correct decision, I think. No matter how nice it is to see foreign examples, this book is about the Dutch situation. The book describes how that development, past and present, is inextricably linked to developments elsewhere. Van Rossem in particular refers frequently to the English and German history of houses and residential districts.

Another interesting thing is that the book doesn’t confine itself to buildings. A substantial part concerns ‘traditionalist urbanism’ – which is generally more appreciated than the architecture. Ibelings’s chapters on ‘Neighbourhood’, ‘Village’, ‘City’ and ‘Landscape’ go beyond the individual building and Van Rossem, too, writes extensively about the Garden City, Plan Zuid and the historical city.

Moreover, a lot of attention is devoted to landscape and public space. This is useful because intelligent and careful solutions are often devised at the level of exterior space. Traditionalism means no Vinex front gardens but doors that open directly onto the street, no cars parked lengthways along the street but beneath it, behind it or beside it on a separate site.

The street and the square – the collective domain – are viewed in a much more positive light than the style of architecture. In Poundbury, better known as ‘the Prince Charles village’, the architects fought the fire department in favour of the construction of dead-end streets and against roundabouts and through roads. Also included are alleyways, small shortcuts for pedestrians and cyclists only. You won’t find them in contemporary residential districts.

This book would have been stronger if Ibelings and Van Rossem had sided more explicitly with traditionalism and, from there, counterattacked the numerous accusations made against it. After all, another lesson we learn from history is: attack is the best form of defence.

Info: Hans Ibelings, Vincent van Rossem, De nieuwe traditie / The new tradition. Continuity and renewal in Dutch architecture, SUN Amsterdam 2009, NL/EN, p.288, ISBN 9789085066927, €34.50

Olympische Spelen Nederland 2028

Terwijl we ons in Nederland opmaken voor Olympische kandidaatstelling is Rio de Janeiro gekozen tot gastheer van 2016. Geesink maakt nog amok maar NOC, Opstelten en Prins willen graag. Situatieschets van een on-Nederlandse grote ambitie.

Start van het onderzoek
Toen prins Willem Alexander terug kwam van de Olympische Spelen 2004 in Athene merkte hij subtiel op dat de bevolking van Griekenland kleiner is dan die van Nederland. Daarnaast zei hij ook dat het organisatorisch potentieel in ons land niet onderdoet voor dat van Griekenland. Daarmee heropende de Prins de discussie over een Nederlandse kandidaatstelling voor Olympische Spelen. Voor de Spelen is niet een land kandidaat maar een stad. Omdat Nederland geen ondubbelzinnige hoofdstad kent (het koningshuis, de regering en parlement, de lucht- en zeehaven en alle ambassades zetelen niet in de formele hoofdstad) wierp de Prins dus meteen een vraag op: wélke stad moet dat dan doen?

De G4 besloot tot een onderzoek voor een Nederlandse bid. Ze spraken daarbij nadrukkelijk af om voorlopig géén stad te noemen. De inzet is om de Randstad als geheel te beschouwen en te onderzoeken wat er voor nodig is om er Olympische Spelen te organiseren. Inmiddels loopt het proces enkele jaren. (Opstelten is de vaandeldrager geworden) en tot op heden houdt iedereen zich aan de afspraken. Natuurlijk zijn Amsterdam en Rotterdam het meest enthousiast. Den haag en Utrecht doen voor de vorm mee maar realiseren zich dat ze ook profijt hebben van een nevenrol in het grootste evenement ter wereld.

EK Voetbal 2000 Dat het plan nu de oprechte steun van de vier grote steden komt ook door het EK 2000, dat een succes was. De grootste angsten zijn toen al bezworen. Vóór en zelfs tijdens dat toernooi voelde ons land zich in sport-evenementenland ronduit Calimero. De overtuiging was hardnekkig dat Nederland te klein is voor de organisatie van grote sportevenementen. Euro 2000 rekende af met dat minderwaardigheidscomplex, we bleken uitstekend in staat is de klus te klaren. Weliswaar wonnen we de Europacup niet door 7 penalty’s te missen in één wedstrijd, maar op het verloop van het evenement viel niets af te dingen. Het was gezellig en het was bovendien een sportief en commercieel succes.

Organisatorisch vermogen
Alles overziend is het niet vreemd: de Nederlandse rail- en auto-infrastructuur is uitstekend. Er zijn voldoende vliegvelden, en zijn talloze stadions te zijn die aan de eisen voldoen. De politie is goed getraind en goed georganiseerd en kan goed met een internationaal publiek omgaan. Ook de horeca wist goed raad met grote groepen Europeanen en er is voldoende hotel- en campingcapaciteit. Het geluk was eindelijk met ons, want zelfs het weer zat mee. Werd er van te voren nogal angstig naar het sportevenement uitgekeken, kort erna is de sfeer omgeslagen. “We hadden het gemakkelijk zonder de Belgen gekund”, was te horen. Het EK voetbal heeft de bodem gelegd voor hernieuwde zelfvertrouwen. Sindsdien hebben we een WK jeugdvoetbal (onder 21) georganiseerd, een EK zwemmen (Eindhoven), een WK schaatsen (Heereveen), een jeugdjampioenschap Atletiek (Emmen) en een EK Badminton en een Champions Trophy.

Nederlandse kandidatuur

Hoe realistische is een Nederlandse kandidatuur in 2028? Een aantal ontwikkelingen wijst op een goede kans voor een Noordelijk gelegen, niet al te grote stad met een mild klimaat. De metropolen die de laatste 20 jaar populair zijn geweest gaan het moeilijker krijgen vanwege de veiligheidsproblematiek. Een middelgrote stad als Kopenhagen is beter te beveiligen dan een metropool als Rio de Janairo. Ook het klimaat is officieel geadresseerd door het IOC. de temperaturen en de smog in augustus gaan zwaarder wegen bij de verkiezing. Lang leve de zeeklimaten. Grootste nadeel voor Rotterdam is de internationale statuur: “where the hell Rotter-what”? Grootste nadeel voor Amsterdam: bewoners willen het niet, Saar Boelage 2.0.

Internationale stedenstrijd
De strijd tussen kandidaten heeft ongekende proporties aangenomen en is aangezwengeld door voormalig voorzitter Samaranch. Steden vechten tegenwoordig om een nominatie. Verkozen worden voor de zomerspelen bepaalt de stedelijke agenda voor 15 jaar. Dat was niet altijd zo. Dieptepunt in de interesse voor het organiseren van Spelen lag in de late jaren zeventig. In 1972 had in München een gijzelingsdrama (zie foto) het feest flink verstierd en vier jaar daarna ging het financieel totaal mis in Montreal. Zo koud als de Canadese winters waren, zo sterk waren de bouwvakbonden. Bovendien was het ontwerp voor het belangrijkste stadion te gecompliceerd. De architect Roger Taillibert, die al wel voetbalstadions had gemaakt ontwierp een semi-overdekt stadion. Het dak moest er vanaf getrokken kunnen worden als een servet dat met drie vingers de lucht in wordt getild. In maquette werkte het uitstekend, de prop textiel die ontstond vouwde zich in een dikke pyloon. Maar in werkelijkheid wilde het maar niet lukken. Het stadion heeft uiteindelijk zo’n 20 jaar vertraging gehad en het dak is er nooit soepel op en af gegaan.op het beeld is het stadion te zien tijdens de opening van de spelen. Let op de pyloon, die nog in het wapeningsijzer staat: Het gebouw was gewoon niet af.

Depressieve jaren

Gevolg van de depressieve Olympische jaren zeventig was dat er voor 1984 nog maar één kandidaat was: Los Angeles. Het plan van LA werd gedragen door het huishoudboekje. Ze zouden zo min mogelijk uitgeven en zoveel mogelijk verdienen. Omdat L.A. de enige kandidaat was, kwamen ze in een andere onderhandelingspositie tov  IOC. Commercieel gebruik van de Olympische ringen was tot dan toe verboden. Sinds LA ’84 kan Coca Cola zich met het evenement verbinden, dat was tot dan toen nooit toegestaan. Maar het ruimtelijk ontwerp voor LA was wel zeker interessant. Omdat er vrijwel allemaal bestaande sportfaciliteiten werden gebruikt (er is niets bijgebouwd) heeft men louter stadsaankleding en stadsversiering ontworpen. Het wemelde in LA van de vlaggen, banieren, linten, doeken enzovoort. Eigenlijk werd er op de schaal van de stad gedaan wat iedere moeder met de woonkamer doet als een kind jarig is. De boel volhangen, versieren; het uiterlijk transformeren met attributen van een kleinere schaal.

Randstad

De gebruiksruimte van de spelen zal de schaal en maat van de Randstad hebben. Welke stad het ook gaat organiseren, we gaan zeilen op het IJsselmeer, roeien op de bosbaan en misschien zelfs zwemmen in Eindhoven. (Tongelreep voldeed uitstekend op EK). Er wordt altijd de suggestie gewekt dat de Spelen zich in één stad afspelen, maar dat is in werkelijkheid nooit het geval. Anky van Grunsven heeft China niet in hoeven te reizen omdat het paardrijden in Hongkong werd afgewikkeld. Het is niet ongebruikelijk dat verschillende sportaccommodaties zo’n 100 kilometer van elkaar vandaan liggen. Het beeld toont de sportlocaties van LA op schaal geprojeteerd op de Randstad. Alhoewel sporters het liefst compacte spelen hebben, krijgen ze die meestal niet. Wel is het belangrijk dat de verbindingen goed zijn.

Te grote stadions: White Elefants.
Hoezeer er gepoogd wordt om de stadions zo te maken dat je ze na de spelen kan hergebruiken, toch gaat het vaak mis. Een flink deel van de Olympische bouwwerken is nou eenmaal tot leegstand gedoemd is. Mooie, vaak grote bouwwerken, die kort in dienst zijn geweest worden ‘Witte olifanten’ genoemd. Het is welhaast onmogelijk om ze te voorkomen. Een voobeeld: Baanwielrennen is in Spanje geen populaire sport dus dat het Velodrome leeg staat en vervalt is niet verwonderlijk. (zie foto) Het is wel vreemd om een tennisbaan te zien met 20.000 vergeelde stoeltjes waar senioren elkaar onderhans een balletje toespelen. Op dezelfde baan werd twintig jaar geleden de finale tussen Rosset en Arrese gespeeld, maar over het hergebruik blijkt toch onvoldoende nagedacht. De gevraagde capaciteit van een Olympisch stadion is zo hoog, dat het na afloop van de spelen per definitie te groot stadion is.

Recycleerbaar stadion
Een van de weinige hergebruik successen is het zwemstadion van Atlanta. Het is na de zomer van 1996 verhuisd naar Florida, waar het nog steeds dienst doet. Het was demontabel ontworpen. Het zwemstadion van Peking zal een shopping mall gaan herbergen en het ijshockey stadion van Turijn van Arata Isozaki is dermate flexibel ontworpen dat nu voor allerlei evenementen dienst doet . De ontwerp opgave voor recycleerbare stadions is dan ook actueler dan ooit. Architecten moeten aan het tekenen.

Lucas Verweij

Design verteert, architectuur niet

Wanneer is een architect een architect? Over die vraag kon ik, vijftien jaar geleden, avonden lang gesprekken voeren. Niet zelden onder het genot van een glaasje, zeg ik er eerlijkheidshalve bij. Felle woordenwisselingen ontstonden over vragen als: moet een architect al dan niet gebouwd hebben? Dient hij het bouwproces door en door kennen of juist het ontwerpproces? Moeten we hem op zijn artistieke, visionaire, beeldende of op zijn managerial merites beoordelen?

Ik herinner me die gesprekken het scherpst met studenten van Cooper Union uit New York, de illustere school waar John Hejduk regeerde. Studenten van Hejduk deden niets liever dan praten en ontwerpen aan de vraag: wat is architectuur. Het meest hilarische moment dat me bijstaat, is dat van een studente die het verteringsproces van een muis documenteerde. De muis zat opgesloten in een pot met honing. Ik hoor de studente nog drammerig roepen over de reportage: “It is architecture”. Terwijl een dergelijke actie bij mij toch volledig andere vragen opriep.

Wat nog maar 15 jaar geleden een filosofische vraag was, is inmiddels een juridische en politieke vraag geworden. Nadat het kabinet Den Uyl al in 1975 vond dat de architectentitel beschermd moest worden, duurde het twaalf jaar voor het zo zover was. (Lubbers schoof de boel vooruit). Inmiddels zijn er dus registratieeisen verbonden aan het begrip architect. Blijft de vraag nog onbeantwoord: Wanneer kun je je als architect registreren?
Je kan je als architect registreren met een master-opleiding. In ons land moet je daarvoor naar een Technische Universiteit of naar een Academie van Bouwkunst. Op een Academie moet je er overdag bij werken, dat praktijkdeel maakt onderdeel uit van de opleiding. Universiteiten kennen geen praktijkjaar en geen stage.

Een brave universiteitsstudent Bouwkunde kan zich dus 5 jaar na zijn vooropleiding architect noemen. De kans is groot dat hij dan nog nooit een architectenbureau van binnen heeft gezien, nog nooit een bouwplaats heeft bezocht en nog nooit een opdrachtgever heeft gesproken. Laat staan dat hij met andere architecten heeft gewerkt, of dat er tekenaars voor hem werkten. In bijna alle landen om ons heen is dat ondenkbaar. Vrijwel nergens kun je je zonder de praktijkervaring architect noemen.

Dat het onverantwoordelijk is om een architect zonder praktijkervaring een flatgebouw te laten tekenen dringt langzaam maar zeker tot dit libertijnse land door. Nu wij een beetje gewend raken aan de beschermde titel van architect lijken we klaar om een stap verder te gaan en praktijkervaring te eisen. Een architect is dan pas een architect als hij ervaring heeft.

De vorige minister interesseerde zich niet zo voor deze kwestie, maar de huidige minister wel. Daarom wordt er momenteel driftig gelobbyd. TU?s zijn tegen en machtig, want ze zijn groot. Academies zijn voor. BNA is ook voor, want de beroepsgroep is erbij gebaat.

Waar het rondom de architect relatief goed geregeld is, is er voor de beroepen designer, vormgever en ontwerper niets geregeld. Laat staan dat er voor industrieel ontwerper, grafisch vormgever, mode ontwerper, illustrator, webontwerper en interaction designer normen gelden. Interieur-architect is dan weer wel beschermd.

Hoe erg is het dat het grootste deel van bovengenoemde vakbroeders een onbeschermd vak uitoefenen? Het is in elk geval begrijpelijk, de creatieve aard van onze beroepen maakt dat vaardigheden of competenties moeilijker exact te formuleren zijn. Vergelijk het met een loodgieter of een plastisch-chirurg, daarvan kan je precies omschrijven wat ze moeten kunnen. Bij een vormgever is dat veel lastiger. Een andere complicatie is dat onze beroepen als het ware tussenberoepen zijn. Vormgever is een mengvorm van een projectmanager, een werktuigbouwkundige, beeldhouwer en een marketeer. Als je de competenties van die vier beroepen optelt, krijg je een scheepslading waar een normaal mens nooit meer aan kan voldoen.

Terug naar de vraag of het erg is dat een groot deel van onze vakbroeders een onbeschermd vak uitoefent. Het mag dan begrijpelijk zijn, maar is het erg? Ik vind van wel. Titelbescherming is een mijlpaal in de emancipatie van een beroep. Het is de formele neerslag van volwassenheid en de onomstotelijkheid van een beroep. Een beetje meer onomstotelijkheid kan vormgeving en design zeker gebruiken.

Tegelijkertijd is een deel van het plezier van deze beroepen ook dat ze zichzelf nog aan het uitvinden zijn. Dat het in zekere zin aanrommelen is. Dat de muis-in-honing discussie onder de vlag van design nog wel gevoerd kan worden terwijl die discussie in de architectuur al verteerd is.

De eeuw van het interieur

Geachte lezer, bereidt u voor: interieurontwerp wordt de leidende ontwerpdiscipline van de 21ste eeuw. Waren architectuur en beeldende kunst in de vorige eeuw nog dominant, nu is interieurarchitectuur aan de beurt. Interieurontwerp gaat groeien in economische omvang en maatschappelijke betekenis, en interieurarchitecten worden nóg populairder bij pers en publiek. Als lezers van een vaktijdschrift als PI neemt u dit natuurlijk niet zomaar van mij aan. Iemand die zijn eerste column schrijft kan tenslotte wel van alles beweren! Sta mij daarom toe u met argumenten te overladen.

Architectuurprogramma’s op tv komen tegenwoordig alleen met subsidie of zachte dwang tot stand, interieurprogramma’s niet. Als tv-kijker gaat onze vooral uit naar het eigen huis. En dan met name naar het interieur en de tuin. Goed, die programma’s zijn vooralsnog van een bedroevend niveau maar wat belangrijk is is dat de interesse van binnenuit komt. Dichtbij, tastbaar en begrijpelijk willen we het. We laten ons niet meer voorschrijven wat we interessant vinden: design; bij voorkeur meubels, keukens, badkamers en tuinen. Klassieke architectonische waarden als het mogelijk maken van oriëntatie, en het zichtbaar maken van de bouwmethode en de interne organisatie doen er minder en minder toe. De vertrekhal of die bespreekruimte 3.31 vinden we toch wel. Wayfinding design is een florerende business met Paul Mijksenaar als ongekroonde koning. Vanwege de veiligheid worden we bovendien bijna overal opgehaald en begeleid, dus waarom zouden we zelf nog zoeken?
Steeds meer en steeds sneller bewegen we van doos naar doos. En steeds vaker gebeurt dat per rijdende of vliegende doos. Het interieur van die dozen wordt relevanter. De ruimtelijke constellatie en de identiteit of de symboolwaarde van een doos interesseert ons minder. Voor een etentje wringen we ons door stadsfiles, buitenwijken, snelwegen. We stappen uit bij een parkeerplaats, lopen 20 passen en genieten vervolgens drie uur lang in een fantastisch interieur.
De navigator in de auto brengt ons waar we wezen willen – zelfs als elk richtinggevoel, kennis van stedenbouwkundige structuren of besef van architectonische kwaliteiten ons ontbreekt. En als het dan nog niet mocht lukken brengt mobiele telefonie ons in contact met iemand die kan helpen. Een cocktail van GPS, GPRS, GSM en globalisering heeft de noodzaak van planologie, stedenbouw en in mindere mate architectuur de das om gedaan. Hoezeer Manuel Castells en Ashok Balotra ook hun best doen, hun discipline is ten dode opgeschreven. Alleen masterplanners, top-ambtenaren en Rem Koolhaas proberen nog megastructuren te begrijpen. Wij hebben het opgegeven. Waarom moeten we nog weten hoe Montparnasse ten opzichte van Gare du Nord ligt, en waarom dat zo is? We stappen tenslotte in een taxi, betalen 15 Euro (zelfs munteenheden worden geglobaliseerd) en stappen daarna in een TGV, waarin we op roodfluwelen stoelen genietend van een wijntje en een kaasje thuisgebracht worden.
Wel belangrijk is, dat we +31 voor een telefoonnummer kunnen toetsen. (Hoe maken we ook al weer die + op onze mobiel?) De morfologie van de technologische infrastructuur is wezenlijker van belang dan die van de fysieke infrastructuur. (Als we mailen vanaf een vreemd adres, moeten we dan de POP- of de SMTP-server veranderen? Moeten we bij een WIFI-hotspot DHCP of LAN het werk laten doen?) Het doet er niet meer toe of de morfologie of de organisatie van de stad deugt, of de organisatie van het gebouw. Dat zijn noties uit een voorbije eeuw waarin we moesten wennen aan grootschalige mobiliteit en emancipatie. De nieuwe ontwerpopgave is het interieur.